बढदो तेलको मुल्य र हाम्रो भबिस्य (?)


                    आज म नयाँ पत्रिका दैनिक पढिरहदा एउटा समाचारले मेरो ध्यान खिच्न पुग्यो- “१५ महिनामा ६ पटक पेट्रोलको मूल्य बढ्यो”  समाचार अनुसार पछील्लो १५ महिनामा पेट्रोलियम पदार्थको मुल्य १२ पटक बढेको रहेछ, र तेसमा  पेट्रोलको मुल्य ५६ पटक बढेर १०२  रुपैया प्रती लिटर भएको रहेछ। तेस पछी यसो आजको अमेरिकाको ओहायो स्टेटको राजधानी कोलम्बस शहरको  पेट्रोलको मुल्य हेरेको ३.७६ डलर  प्रती ग्यालुन रहेछ,   जस अनुसार प्रतिलिटर हिसाब गर्ने हो भने लगभग १ डलर (७२ रुपैया)  प्रती  प्रतिलिटर  पर्ने रहेछ ( यो एउटा सामन्य उदाहरण मात्र दिन खोजेको हुँ, नेपालमा र बिकसित  मुलुकमा तेलको मुल्यमा हुने अन्तरको। त्यस बाहेक यहाँ   तेलको मुल्य दैनिक रुपमा र कहिले त १ दिनमा नै २-३ पटक घटबढ भै रहन्छ। सामान्य तय बिदाका दिनहरुमा बढी हुने गर्छ।

पेट्रोलियम पदार्थको मुल्यमा घटबढ हुनु अन्तरराष्ट्रिय बजारमा सामन्य भए पनि नेपालमा मुल्य समायोजन बेबस्थित रुपमा हुन सकेको छैन। र अहिलेकै स्थितिमा हेर्ने हो भने पनि सरकारले अनुदान दिन बन्द गर्ने हो भने मात्र पनि अहिले नै नेपालमा खनिजजन्य तेल मध्यम बर्गिय नेपालीको पहुँच भन्दा बाहिरको कुरा हो। आफुसँग तेल(पेट्रोलियमा पदार्थ)को स्रोत नभएकोले, र अन्य राजनीतिक तथा भोउगोलिक कारण तेलको आपुर्तिको लागि नेपाल पूर्ण रुपमा भारतमा निर्भर हुनु परेको छ। तेसैले अन्तरराष्ट्रिय बजारमा मुल्य जे जस्तो भए पनि भारतले तोक्ने मुल्य( जो अन्तरराष्ट्रिय बजारको मुल्य भन्दा तेती धेरै फरक हुन्न)नै नेपालको लागि अन्तिम मुल्य हो। तेस पछी तेसमा राजस्व, ढुवानी खर्च र   तेस माथि बिक्रेता हरुको नाफा समेत मिलाउँदा नेपालमा सामन्य रुपमा पेट्रोलियम पदार्थको मुल्य अन्तरास्ट्रिय बजारको भन्दा बढी नै हुन आउछ। – बैज्ञानीक रुपमा हेर्दा यो मुल्य सामन्य देखिए पनि, व्याबहारिक रुपमा प्रती बेक्ती आयस्रोत $५६२ भएका नेपाली ले प्रती बेक्ती आयस्रोत $४७,३०० भएका अमेरिकन को भन्दा बढी मुल्य तिरेर कहिले सम्म तेलको प्रयोग गरिरहन सकिन्छ ? यो आज हामी ३ करोड नेपालीका लागि यक्ष प्रश्न हो।

किन बद्छ /घट्छ  तेलको मुल्य?

कच्चा तेल(crude oil) को मुल्य सामन्य रुपमा ब्यारेल १५९ liter मा हिसाब गरिन्छ। सामन्य रुपमा यसको मुल्यको निर्धारण गर्ने आधार हरु भनेका यसको प्रसोधन र ढुवानी खर्च, उत्पादनको दर, बजारमा हुने आपुर्ती  र स्थानिय बजारमा  तेल उत्पादक कम्पनी हरु बिचको प्रतिस्प्राधाले गर्ने गर्दछ। तेस बाहेक तेलमा हुने राजनीति र खाँढी मुलुकका राजनीतिक अस्थिरता र युद्ध जस्ता कुरा हरुले यस्को मुल्य ठुलो अन्तर ल्याइदिन्छन। सामन्य रुपमा जुन देशमा तेलको भन्डार छैन, त्यो देशको तेलको मुल्य बढ्नु र घट्नु सँग कुनै भूमिका हुँदैन।

विश्व बजारमा तेलको मुल्य एक झलक:

तेलको मुल्यमा आएको उतरचढाबलाई नियालेर हेर्न्र हो भने, दोस्रो विश्व युद्ध भन्दा पछी  सन १९४८ देखी १९६० को बिचमा कच्चा तेलको मुल्य  २.५ डलर  देखी $३.00 डलर   को बिचमा रहेको देखिन्छ। यो मुल्य लाई सन २००८ को अमेरिकि डलरको मुद्रा स्फिती ( inflation) सँग समायोजन गरेर हेर्न्र हो भने उक्त मुल्य १७ देखी १९ डलरको बिचमा रहेको देखिन्छ। जब सन १९६० मा ५ देस हरु कुबेत, इराक, ईरान, साउदी अरेबिया, र भेनेजुयला मिलेर  तेल  उत्पादक देस हरुको समुह OPEC को गठन गरे र सन १९७१ सम्म आइपुग्दा यो समुहमा ११ वटा सदस्य हरु भए त्यहाँ बाट अन्तरराष्ट्रिय तेल बजार माथिको अमेरिकि आधिपत्य समाप्त भयो र अमेरिकाको ठाउँमा तेलको मुल्यको निर्धारण ति राष्ट्र हरुले गर्न थाले। सन १९७२ मा ३ डलर प्रती ब्यारेल मुल्य भएको तेल सन १९७४ सम्म आइपुग्दा १२ डलर अर्थात ४ गुणा भयो। सन १९७४ देखी १९७८ सम्म हेर्ने हो भने तेलको मुल्य १२।२१ देखी १३।५५ प्रती ब्यारेलको बिचमा रहेको छ। मुद्रास्फिती दर सँग समायोजन गर्ने हो भने यो मुल्य केही रुपमा अघिल्लो बर्ष हरुको भन्दा कम देखिन्छ। तेस पछी ईरानमा भएको राजनीतिक अस्थिरता  र इराक-इरान युद्धको कारणले गर्दा सन १९७८ मा १४ डलर प्रती ब्यारेल रहेको तेल सन ३ बर्षको अन्तरालमा सन १९८१ मा ३५ डलर प्रती ब्यारेल पुग्यो। पछील्लो समयमा सबै भन्दा कम मुल्य हेर्ने हो भने सन १९९९ मा एसियामा भएको आर्थिक मन्दी र इराकमा तेल उत्पादन बढी भएको समयमा कच्चा तेलको मुल्य १७ डलरमा झरेको थियो। तर सन २००० मा नै उक्त मुल्य ३५ डलर हुँदै सन २००६ को जुलाई मा आइपुग्दा सम्म उक्त मुल्य ७७ डलर पुगी सकेको देखिन्छ। उक्त बर्षको अक्टोबर महिनामा पुर्बी टर्की मा देखिएको अस्तिरता अनी अमेरिकी डलरको कमजोर स्थितीका कारण ले गर्दा उक्त मुल्य ९० डलर हुन पुग्यो। त्यो भन्दा पनि बिकराल बर्ष सन २००८ को जुलाईमा तेलको मुल्य १४५ डलर प्रती ब्यारेल पुग्यो र उक्त समय मा BBC ले निकट भबिस्यमा नै तेल को मुल्य २०० डलर पेर्ती ब्यारेल पुग्ने बिस्लेसण गरेको थियो। उक्त मुल्यमा उतार चडाब हुँदै सन २००८ को अक्टोबर १६ मा अन्तरास्ट्रिय बजारमा ७० डलरमा किन बेच भएको थियो। त्यो भन्दा पनि डिसेम्बर २१, २००८ मा नै उक्त मुल्य ३४ डलरको हारा हारिमा झर्यो। सन २००९ को मध्य तिर ७० डलर प्रती ब्यारेल भएको तेल आज २०११ को जुन महिनामा यो मुल्य ११५ डलरको हारा हारिमा रहेको छ।

यो रुपमा हेर्ने हो भने अन्तरराष्ट्रिय बजारमा तेलको मुल्यमा ठुलो उतार चढाब हुँदै यो मुल्य ११५ डलरको हारा हारिमा अडिएको छ। तेलको मुल्य यो रुपमा बढ्नुमा OPEC का सदस्य हरुको मुख्य भूमिका रहे पनि केही बिज्ञ हरु वाल स्ट्रीटको माग र आपुर्ति सम्बन्धी गलत  नितिका कारणले यो अवस्था सिर्जना भएको ठान्छन। यसका साथ साथै बिकाससिल राष्ट्र हरु चिन र भारत मा बढ्दो तेलको खपत ले पनि यसमा भूमिका खेलेको देखिन्छ।

अब के त ?

बैज्ञानीक रुपमा हेर्न्र हो भने भबिस्यमा हुने तेलको  बढदो माग र स्रोतमा हुने कमिले गर्दा तेलको मुल्य अन्तरास्ट्रिय बजारमा अनपेक्षित रुपमा बढ्ने देखिन्छ। यसको असर पक्कै पनि नेपालमा पर्ने छ। अहिले ११५ डलर कच्चा तेलको मुल्य हुँदा १०२ रुपयाँ भएको पेट्रोल, २०० डलर पुग्दा कती होला? १८० रुपयाँ ?

हामी अहिले देखिनै अन्य बिकल्पको खोजिमा नलाग्ने हो भने, अबको १० बर्ष भित्र मा नै काठमाडौंको सडकमा नेता,मन्त्रि अनी केही भ्रस्ट कर्मचारीका चड्ने गाडी बाहेक अन्य देख्न मुस्किल पर्ने छ। यो सत्य हो।  हामी सबैले कल्पना गाह्रोउ त्यो दिन- हामी बाँच्न सक्छोउ कि सक्दैनोउ?

About mkshblog

Keeps Hope Keeps Working !!

Posted on June 14, 2011, in 1 and tagged . Bookmark the permalink. Leave a comment.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: